Hôm nay (27/12) tại TP.HCM, Sở TN&MT TP.HCM đã phối hợp với Liên hiệp các Hội Khoa học Kỹ thuật TP.HCM tổ chức Hội thảo "Bảo vệ môi trường nước sông Sài Gòn phục vụ an toàn cấp nước trên lưu vực sông". Đây là một vấn đề hết sức nóng bỏng và cấp thiết đối với TP.HCM hiện nay, bởi tình trạng ô nhiễm nguồn nước sông Sài Gòn đã đến mức đáng báo động. Hội thảo sẽ nghe nhiều nhà khoa học; các nhà quản lý ngành tài nguyên và môi trường đến từ TP.HCM và 2 tỉnh nằm trên lưu vực sông Sài Gòn là Bình Dương, Tây Ninh; các doanh nghiệp cấp nước báo cáo hiện trạng, đưa ra dự báo ô nhiễm môi trường và những giải pháp bảo vệ nguồn nước sông Sài Gòn cũng như hoạt động của các nhà máy cấp nước sử dụng nước trên lưu vực sông Sài Gòn.
Nhân dịp này, Báo Tài nguyên & Môi trường xin trân trọng giới thiệu bài viết của Giáo sư, Tiến sỹ Lâm Minh Triết, Viện trưởng Viện Khoa học công nghệ và môi trường nước, người có rất nhiều năm nghiên cứu say mê về đề tài bảo vệ môi trường nước cho TP.HCM nói chung và sông Sài Gòn nói riêng.
Chưa bao giờ sông Sài Gòn được quan tâm nhiều như hiện nay bởi những diễn biến ngày càng xấu về chất lượng nước của dòng sông đe dọa nghiêm trọng đến đời sống xã hội và trước hết đe dọa trực tiếp về nhu cầu cấp nước cho thành phố và đe dọa nghiêm trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững của TP.HCM, tỉnh Tây Ninh và Bình Dương trên lưu vực sông Sài Gòn.
Vẫn còn chưa muộn và đã đến lúc cần phải thực hiện một chương trình nghiên cứu bài bản và thực sự nghiêm túc, có cơ sở khoa học và thực tiễn xác định chính xác được các nguyên nhân gây ô nhiễm, nhất là ô nhiễm bởi các chỉ tiêu đặc trưng ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của nhà máy nước Tân Hiệp: Mn, NH3, độ đục, Coliform, chất hữu cơ… nhằm đề xuất các giải pháp tổng hợp và khả thi để bảo vệ nguồn nước sông Sài Gòn phục vụ an toàn cho cấp nước đồng thời phục vụ cho các mục đích phát triển bền vững trên toàn lưu vực sông.
Tầm quan trọng của sông Sài Gòn trong sự phát triển bền vững
Sông Sài Gòn bắt nguồn từ lưu vực hồ Dầu Tiếng đến ngã ba sông Đồng Nai có tổng chiều dài khoảng 107 km chảy qua tỉnh Tây Ninh, tỉnh Bình Dương và TP.HCM.
Sông Sài Gòn có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của các tỉnh trên lưu vực : tưới tiêu nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, vận chuyển thủy, du lịch sông nước... nhưng quan trọng nhất, sông Sài Gòn là nguồn cấp nước thô cho các nhà máy cấp nước (Nhà máy Nước Tân Hiệp, công suất 300.000 m3/ngày, đêm) phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt và công nghiệp trên lưu vực.
Hãy hình dung nếu sông Sài Gòn bị ô nhiễm nặng như sông Thị Vải có nghĩa là dòng sông không còn sử dụng được nữa hay thường nói - "dòng sông chết" thì điều gì sẽ xảy ra đối với sông Sài Gòn - không còn là dòng sông - nguồn cấp nước, không còn là dòng sông với cảnh quan sông nước đặc trưng, sẽ không còn lòng tự hào của người dân khi có được dòng sông trong lành và sẽ không còn nguồn thủy sản đa dạng đặc trưng của sông Sài Gòn. Rõ ràng, chúng ta đã đang và sẽ trả giá rất đắt không những về tiền bạc và trả giá không lường hết về mặt xã hội và về trách nhiệm của thế hệ đương thời... cũng như hậu quả nghiêm trọng đầy thách thức cho thế hệ mai sau.
Sự phát triển kinh tế - xã hội trên lưu vực sông Sài Gòn có xu hướng không theo định hướng phát triển bền vững nữa. Đó là điều báo động thực sự và nghiêm chỉnh.
Đảng và Nhà nước đã và đang quan tâm sâu sắc về sự phát triển bền vững đất nước đã dành kinh phí (1% ngân sách) cho công tác quản lý bảo vệ môi trường. TP.HCM và các tỉnh đã quan tâm, chỉ đạo triển khai chương trình hành động cụ thể triển khai Nghị định 21 (Agenda) về phát triển bền vững. Tuy nhiên trong thực tế, sự phát triển kinh tế - xã hội quá nhanh chóng mà công tác bảo vệ môi trường không chạy theo kịp, ô nhiễm ngày một trầm trọng hơn và sẽ thiệt hại nặng nề hơn. Ô nhiễm sông Sài Gòn và sự đe dọa về một sự trả giá đắt cũng nằm trong xu hướng đó.
GDP của TP.HCM đạt 11 - 12% nhưng chưa tính đến chi phí cho công tác bảo vệ môi trường và nếu tính (và cần thiết phải tính) thì tỷ lệ này sẽ giảm.
Trao đổi một cách thẳng thắn về những gì đã và đang thực hiện liên quan đến bảo vệ nguồn nước sông Sài Gòn thì có thể nhận xét như sau :
- Lãnh đạo thành phố, các tỉnh trên lưu vực và các cơ quan chức năng hết sức quan tâm và nhiều trăn trở về diễn biến ô nhiễm dòng sông ngày một gia tăng theo chiều hướng xấu.
- Thực hiện công tác quan trắc thường xuyên theo dõi diễn biến chất lượng nước sông Sài Gòn do Chi cục Bảo vệ môi trường thành phố thực hiện và báo cáo kết quả quan trắc lên cấp thẩm quyền. Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn cũng thực hiện quan trắc thường xuyên chất lượng nước mang tính chất của ngành phục vụ cho hoạt động của Nhà máy Nước Tân Hiệp.
- Cũng có một số đề tài đã và đang thực hiện liên quan đến môi trường nước của sông Sài Gòn do Sở KH&CN quản lý làm cơ sở khoa học cho bước nghiên cứu triển khai vào thực tế.
- Bảo vệ nguồn nước sông Sài Gòn là vấn đề phức tạp và rất tốn kém, hiện nay sông Sài Gòn đã ô nhiễm và mức độ ô nhiễm ngày sẽ càng diễn biến phức tạp hơn.
- Cần thiết xây dựng kế hoạch hành động cụ thể và khả thi về bảo vệ nguồn nước sông Sài Gòn và hình thành tổ chức điều phối thích hợp và khả thi để triển khai kế hoạch.
- Bảo vệ được nguồn nước sông Sài Gòn hiện nay có thể coi là nhiệm vụ bức xúc hơn bao giờ hết, có thể có nhiều tốn kém cho đầu tư triển khai đồng bộ nhưng nếu không cương quyết thực hiện thì sông Sài Gòn cũng sẽ trở thành "dòng sông chết" trong tương lai gần.
Những định hướng nghiên cứu bảo vệ nguồn nước sông Sài Gòn
Vẫn còn chưa muộn, đã đến lúc phải triển khai nghiên cứu một cách bài bản và có sự điều phối và hợp tác thiện chí và trách nhiệm của các địa phương trên lưu vực sông để cùng đưa ra các giải pháp tổng hợp, thống nhất và đồng bộ nhằm cải thiện và bảo vệ môi trường nước sông Sài Gòn phục vụ cho sự phát triển bền vững cho toàn lưu vực.
Mục tiêu của nghiên cứu rõ ràng là nhằm đưa ra các giải pháp tổng hợp và khả thi bảo vệ nguồn nước bảo đảm an toàn cho cấp nước trên cơ sở các nghiên cứu có tính khoa học và thực tế.
Những định hướng chính cần nghiên cứu được trao đổi bao gồm các nội dung sau:
1. Xác định chính xác về các nguyên nhân gây ô nhiễm đặc thù nguồn nước sông Sài Gòn ảnh hưởng trực tiếp đến mục đích cấp nước.
Nguyên nhân nào trong nước sông Sài Gòn có xuất hiện hàm lượng Mn vốn trước đây với nguồn nước mặt (nước sông) thường Mn có hàm lượng không cao và làm gì để giảm thiểu chúng.
2. Nguyên nhân nào trong nước sông Sài Gòn thời gian gần đây có hàm lượng NH3 cao, độ đục lớn, Coliform vượt tiêu chuẩn nhiều lần và những giải pháp nào để khắc phục.
Diễn biến ô nhiễm từ năm 2005 đến 2007 cho thấy:
Độ đục: 8 - 40 NTU vào năm 2005; 20 - 55 NTU năm 2006 và 31 - 190 NTU năm 2007, trong khi độ đục nước thô theo quy định nằm trong khoảng 40 - 50 NTU.
Mn từ 0,09 - 0,11 mg/l năm 2005 thì năm nay 2007 lên đến 0,15 - 0,45 mg/l trong khi tiêu chuẩn nước đầu vào là 0,1 mg/l.
NH3 năm 2007 dao động đến 0,16 - 1,35 mg/l trong khi tiêu chuẩn yêu cầu 0,05 mg/l và coliform cũng tăng lên đến hàng chục lần (TC: 5000 MPN/100 ml, hiện tại đến 24.000 - 240.000 MPN/100 ml).
Việc ô nhiễm này rõ ràng liên quan chặt chẽ đến việc xả thải nước thải sinh hoạt từ khu dân cư và từ nước thải của hoạt động công nghiệp dọc sông Sài Gòn, từ nuôi trồng thủy sản trên sông… Từ đó cho thấy, việc xử lý nước thải từ nguồn đạt tiêu chuẩn quy định có ý nghĩa quyết định đến việc bảo vệ chất lượng của nguồn tiếp nhận - sông Sài Gòn.
3. Trước mắt và bức xúc của nội dung nghiên cứu và đề xuất các giải pháp khả thi có cơ sở khoa học bảo đảm Nhà máy Nước Tân Hiệp hoạt động bình thường với nguồn nước sông Sài Gòn có chất lượng nước không ổn định như hiện tại:
- Tiêu chí của nghiên cứu và đề xuất phải khả thi, an toàn và không làm thay đổi lớn công nghệ xử lý hiện hữu.
- Tiến hành một số nghiên cứu thực nghiệm trên các mô hình xử lý nước lựa chọn (ví dụ mô hình Vijeco của Nhật Bản) nhằm giảm thiểu các chất ô nhiễm đặc thù của nước thô từ sông Sài Gòn để đạt chất lượng nước thô đầu vào thỏa mãn tiêu chuẩn thiết kế của Nhà máy Nước Tân Hiệp.
4. Bên cạnh đó cũng cần quan tâm nghiên cứu đánh giá sơ bộ về nguồn nước khác có thể thay thế điểm lấy nước thô hiện nay (Trạm bơm nước thô tại Hòa Phú).
5. Về lâu dài cần đánh giá được hiện trạng và dự báo diễn biến ô nhiễm nước sông Sài Gòn trong những năm tới đến 2015 hướng đến 2020 - để làm việc này cần thiết điều tra, khảo sát đồng bộ về nguồn xả nước thải, tải lượng nước thải vào sông Sài Gòn.
6. Đánh giá quá trình phát triển kinh tế - xã hội trên lưu vực sông Sài Gòn tác động và ảnh hưởng đến chất lượng nước sông Sài Gòn, điều chỉnh hợp lý kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội trong những năm tới.
7. Ứng dụng mô hình toán quản lý chất lượng nước sông Sài Gòn với các mô hình toàn lựa chọn thích hợp trong điều kiện cụ thể của sông Sài Gòn (MIKE, WASP, QUAL2E...)
8. Đề xuất hoàn chỉnh hệ thống quan trắc chất lượng nước sông Sài Gòn, xây dựng cơ sở dữ liệu quản lý thống nhất chất lượng nước sông Sài Gòn.
9. Hiện trạng công tác quản lý tài nguyên nước sông Sài Gòn, xây dựng cơ chế phối hợp quản lý thống nhất giữa các địa phương trên lưu vực.
Đề xuất và kiến nghị
Quản lý và bảo vệ môi trường lưu vực sông, rất mừng đã được Nhà nước hết sức quan tâm và có quyết định cụ thể :
Đề án bảo vệ môi trường lưu vực hệ thống sông Đồng Nai đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt vào cuối năm 2007. Dự án này được sự tham gia xây dựng và đồng thuận của 12 tỉnh, thành phố trên lưu vực sông và đã được các Bộ: Tài nguyên và Môi trường, Kế hoạch và Đầu tư, Tài chính, Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Khoa học và Công nghệ, Xây dựng, Công Thương đồng tình ủng hộ. Vấn đề quan trọng là tổ chức triển khai và điều phối các nhiệm vụ bảo vệ môi trường của đề án.
- Môi trường nước sông Sài Gòn chỉ liên quan đến 3 địa phương, đều có những ký kết hợp tác thực hiện thống nhất và cùng với các nhà khoa học có nhiều quyết tâm trên địa bàn thành phố và được sự quan tâm đặc biệt của lãnh đạo các địa phương. Đó là điều rất thuận lợi. Chúng ta tin tưởng có thể bảo vệ được nguồn nước sông Sài Gòn phục vụ an toàn cấp nước và các nhu cầu khác nhằm phục vụ cho sự phát triển bền vững kinh tế - xã hội của mỗi địa phương.
- Cần xây dựng kế hoạch hành động cụ thể về quản lý và bảo vệ nguồn nước sông Sài Gòn. Dành kinh phí thích đáng và tương xứng cho triển khai kế hoạch hành động với sự phối hợp chặt chẽ và đồng bộ của các tỉnh, thành phố trên lưu vực sông (bỏ ra 1 tỷ USD cho công tác bảo vệ sông Sài Gòn ít hơn nhiều so với hàng chục tỷ USD cho công tác khắc phục ô nhiễm dòng sông!)
- Có thể hiện nay: Quy hoạch tổng thể bảo vệ môi trường gắn kết với kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của TP.HCM đến năm 2015 và đến 2020 theo hướng phát triển bền vững.
Chúng ta sẽ rất có lỗi với nhân dân trên lưu vực sông và thế hệ mai sau nếu chúng ta không gìn giữ được, không bảo vệ được nguồn nước sông Sài Gòn.
GS.TS Lâm Minh Triết |
